Nhìn một bức ảnh làm việc, bạn biết người trong ảnh đang đảm nhiệm điều gì — và điều gì cần hỏi chính họ mới có thể viết đúng?

Đó là câu hỏi Kym Việt đặt ra trước mỗi tấm ảnh chụp tại xưởng ở 123 Trung Văn, Đại Mỗ, Hà Nội. Một bức ảnh là một khoảnh khắc. Phần việc phía sau khoảnh khắc đó thì dài hơn, và không phải chỗ nào cũng nhìn ra được.

Điều một bức ảnh có thể cho biết

Ảnh chụp tại xưởng cho thấy những gì đang diễn ra trước mắt: đôi tay đang đặt lên mặt vải, một dụng cụ cầm trên tay, tư thế ngồi, ánh sáng buổi làm việc. Với người trong nghề, chỉ cần nhìn dáng tay là đoán được thao tác quen hay lạ.

Nhưng đó là quan sát, không phải xác nhận. Cùng một dáng tay có thể là đang thử mẫu, đang sửa một đường may bị lệch, hoặc đang làm nốt công đoạn cuối. Ba việc khác nhau, ba cách ghi nhận khác nhau.

Điều phải hỏi chính người trong ảnh

Trước khi viết bất kỳ dòng chú thích nào, Kym Việt xác nhận với người xuất hiện trong ảnh:

• Bối cảnh chụp: hôm đó đang làm công đoạn gì, cho mẫu nào.
• Phần việc họ phụ trách trong sản phẩm đó, và phần việc của người phối hợp.
• Cách xưng danh họ chấp thuận: ghi tên, ghi tên gọi ở xưởng, hay không ghi tên.
• Đồng ý cho công bố ảnh này hay không.

Không có bốn điều trên thì chưa có chú thích. Một tấm ảnh đẹp chưa đủ để viết.

Vì sao phải hỏi trước khi viết

Một bức ảnh chụp lúc ai đó đang khâu thân gấu rất dễ khiến người xem hiểu rằng người trong ảnh làm ra cả con gấu. Thực tế một sản phẩm nhồi bông vải truyền thống đi qua nhiều đôi tay: cắt, may thân, nhồi bông, khâu ráp, thêu mặt, kiểm tra. Nếu chú thích không nói rõ phạm vi, người đọc ghi công sai cho một người và xoá công của những người còn lại.

Hỏi trước cũng tránh việc tự gán cho người trong ảnh một câu chuyện họ không kể. Không suy ra thâm niên từ dáng ngồi. Không đoán kỹ thuật từ dụng cụ trên tay. Không gán cảm xúc cho một khoảnh khắc bị bắt lại bằng máy ảnh.

Chú thích đúng thì ghi nhận được gì

Một dòng chú thích đủ ý thường gọn: người trong ảnh đang làm công đoạn nào, thuộc phần việc nào, và nếu cần thì thêm bối cảnh giúp hiểu ảnh. Thời gian và địa điểm chỉ đưa vào khi có căn cứ và khi chúng thật sự giúp người đọc hiểu bức ảnh.

Viết theo cách đó, người đọc biết chính xác ai đã làm gì. Người trong ảnh được ghi nhận đúng phần mình đóng góp, không bị kéo lên thành người làm ra tất cả, cũng không bị hạ xuống thành một hình ảnh minh hoạ.

Kym Việt thành lập năm 2013, sản xuất đồ thủ công làm chủ yếu từ vải tại Hà Nội. Mỗi sản phẩm xuất xưởng đều đi qua tay nhiều người làm nghề. Cách kể về họ cũng cần chính xác như cách họ làm ra sản phẩm.

Sau khi đọc chú thích, bạn muốn hiểu thêm điều gì về phần việc và đóng góp của người trong ảnh?